Yapay zekâ balonu patladıktan sonra ne yapacağız?

Yapay Zekâ Balonu ve Silikon Savaşları

Geleceği bilme arzusu, insanlığın en eski ve en pahalı hobisi olabilir. 16. yüzyılda bir Fransız eczacı olan Nostradamus’un yazdığı muğlak dörtlüklerden medet umanlarla, günümüzde Yapay Zekâ her şeyi çözecek diyerek kontrolsüzce milyar dolarları harcayanlar arasında aslında yapısal hiçbir fark olmayabilir. İkisi de aynı motivasyondan yani belirsizliğin yarattığı kaygıdan kurtulmak için bir kurtarıcı hikayesine sığınmaya çalışıyor.

Geçenlerde aklıma takıldı. Bir yılan kehaneti vardı ve konu üçüncü dünya savaşına bağlanmıştı. Aradım taradım karşıma 2013 tarihli bir blog yazısı çıktı. Nostradamus’un yazdığı bazı metinleri 2013’ün yerel siyasi gündemine göre uyarlayıp, 15 Ağustos 2015’te Çin, Türkiye üzerinden Avrupa’ya saldıracak diye tarih veren o kehanet yazısına denk geldim. Bugün 2026 dünyasından bakınca bu kehanet tozlu bir arşiv hatasından başka bir şey olmamış. O beklenen fiziksel kıyamet kopmadı, ordular falan gelmedi. Ama bu, tehlikenin geçtiği anlamına gelir mi? Tehlike form değiştirmiş olabilir mi?  Nostradamus’un mistik dörtlüklerinin çok ötesinde bir savaş yaşanıyor olmasın sakın.

Nostradamus metinlerini yorumlayan kehanet meraklıları 2015’te yanıldı.

İnsan beyni yani bizim organik zekâ, nedenini anlamadığı karmaşık süreçleri bir kalıba sokmaya bayılıyor. Bunun yapay olanı da bize o kadar benziyor ki arada halüsinasyon görüyor.  Ama konumuz şu an bu değil. 2013’te o kehanete inanan zihin, Çin’in yükselişini fiziksel bir istila olarak hayal etti. Çünkü savaş denince akla gelen buydu. Tamam hepimiz izledik Terminatör’ü, Transcendence’yi, I Robot’u ve Matrix’i ama 2013’te gündemimiz bunlar değilmiş. Şimdi geldik 2026 yılına ve Çin haberlerine denk geldiğimde artık saldırısını tanklarla yapmayacağından eminim. Yarı iletkenler, otonom sistemler ve veri madenciliğiyle gelecek.

Nostradamus geleceği yıldızların konumunda aradı. Bugün Asya Ejderhası dediğimiz güç, Türkiye’ye girmek için ordularını yürütmez değil mi? Türkiye’nin ve pek tabii dünyanın geri kalanının dijital altyapısını, enerji şebekelerini ve savunma sanayiini kendi çip mimarisine muhtaç bırakabilir. Gayet agresif bir oyuncudan bahsediyoruz.

Bizim bugünkü hatamız da Nostradamus’un takipçilerinden farksız. Yapay zekâyı, her işi bir sihirli değnek gibi çözecek kutsal bir güç sanıyoruz. Oysa sistem mimarisi bozuk bir yapıya yapay zekâ entegre etmek, kolonları patlamış binaya akıllı ev sistemi kurmak gibi. Bizim kehanetlere karnımız tok olmalı.

Nükleer başlık mı, algoritmik kuşatma mı?

Soğuk Savaş döneminin o meşhur nükleer dehşet dengesi artık müzelik korku eşyasına dönüştü. Bugün nükleer silahlar, kullanılamayacak kadar yıkıcı oldukları için dekoratif caydırıcılık unsuru oldu. 2026 dünyasında uranyum çekirdekleri değil, milisaniyeler içinde karar verebilen algoritmalar gerçek kitle imha silahı.

Peki, neden algoritmik kuşatma nükleerden daha tehlikeli?

Düşünsenize bir insanın nükleer düğmeye basması için karar süresi ile bir yapay zekâ aracının karşı tarafın borsasını çökertmesi veya enerji nakil hatlarını durdurması ya da otonom İHA sürülerini havalandırması için geçen sürenin yanında sonsuzluk gibi geliyor.

Bizim çocuk sizin borsanın içinden geçmiş yanlışlıkla. Henüz öğreniyor abisi.

Bir füze atıldığında kimin attığı bellidir. Ama algoritma bir sistem hatası yarattığında veya “yanlışlıkla” bir ülkenin finansal dengesini bozduğunda öyle mi azizim? Karşımızda hesap sorulacak bir insan yok, öğrenen bir model var.

Nükleer tehdidi uydulardan takip edebilirsiniz. Ama bir ülkenin tüm siber savunmasını felç edecek o sıfır gün açığının ne zaman ve nereden geleceğini Nostradamus metinlerinde bulamazsınız.

Çin’in sürekli ivmelenen gücü ve ABD’nin bu konudaki samimiyetsiz etik konulu panelleri arasında tenis maçı izliyoruz. ABD, yapay zekâ güvenli olmalı derken aslında kendi tekelini korumaya çalışıyor. Bu arada Çin, etik falan bırak şimdi bunlar hep ayak bağı deyip veri setlerini hiçbir bariyer olmadan öğütüyor.

İşte bakın artık derdimiz nükleer savaş olmaktan çıktı. İnsan iradesinin algoritmalar tarafından rehin alındığı bir egemenlik savaşı artık daha olası.

Peki bu yapay zekâ balonu meselesini ne yapalım?

Haberleri izlerken sizin de içinizde “sanki bir şeyler ters gidiyor” hissi var mı? Bu basit bir evham mı? 2013’te Nostradamus üzerinden uydurulan, Çin saldıracak ve üçüncü dünya savaşı başlayacak hikayesi bugün yerini daha gerçekçi, daha teknolojik ama buram buram balon kokan bir kaosa bıraktı. 2026’da artık nükleer füzelerden çok, veri merkezlerinin elektrik faturaları ve Tayvan Boğazı’ndaki yarı iletken trafiği gündemimizde.

Bu milyar dolarlık chatbotlar bize ne kadar ekmek yediriyor?

Şu an teknoloji dünyasında milyarlarca dolar, büyük dil modellerinin eğitimine ve GPU siparişlerine gidiyor. Şimdi bu devasa yatırımın karşısına dev bir soru işareti koyalım. Bu işten kim, nasıl para kazanacak?

Herkes yapay zekâ kullanıyor, herkesin bir “AI asistanı” var. Ben kendi adıma mutluyum. Tam manasıyla ürettiklerine güvenmiyorum (teyit, sağlama olmadan mümkün değil) ama tabi ki kullanıyorum. Yıllardır hayalini kurduğum asistan! Ama bireysel kullanımından ziyade iş dünyasına olan entegrasyonuna bakalım mı?  Gerçekten işe yarayan ve sürdürülebilir bir iş modeli olan kaç yapı var? Şirketler, modaya uymak için operasyonel kârlarını bu modellere gömüyor. Çünkü biz falanca faaliyetlerimizde yapay zekâ kullanıyoruz demek çok havalı duruyor. Peki bir sistem, harcadığı enerjiden daha az değer üretiyorsa, o sistem mimari bir hata değil midir?

Enerji tarafına bakalım: Bir modeli eğitmek için harcanan elektrik ve sistemi soğutmak için kullanılan su maliyetinin, sunulan katma değere oranı nedir? Bence balonun sönmeye başlaması tam bu noktadan başlayacak. Ekonomi, fizik kurallarına karşı her Yapay Zekâ ayakta kalamayacak.

Şu an teknoloji dünyasında Yapay Zekâ kelimesini kullanmadan cümle kurmak, toplantılarda, dijital içeriklerde falan günah işlemekle eşdeğer sayılıyor. Herkes bir dil modeli peşinde, herkesin bir chatbot projesi var. Ama perde arkasına bakınca manzara pazarlandığı kadar ışıltılı değil. Ben buna verimlilik paradoksu derim.

2000’lerin başındaki Dot-com balonunu hatırlıyor musunuz? İnternete duyulan korkuyu? Aynı şekilde endüstri devrimindeki robotlar gelip işimizi-ekmeğimiz elimizden alacak diyen işçi ayaklanmalarını? Tarih hep tekerrür ediyor. Benim teknik analizle ilgilenmem boşa mı 🙂

Özetleyecek olursak; eğer bir sistem, harcadığı enerjiden daha az değer üretiyorsa, o sistem sürdürülebilir olamaz. Şimdilik vaziyet o değerin oluşmadığı yönünde ama bakalım bizim kehanetler tutacak mı göreceğiz.

Altın Arayanlar vs. Kazma-Kürek Satanlar

Tarih tekerrürden ibaret dedik ya aklıma altına hücum dönemi geldi. O dönemde en çok parayı altın arayanlar değil kazma, kürek satanlar kazanmıştı. Bugün de NVIDIA, TSMC veya ASML gibi devler daha da devleşecek. Yazılım dünyası hangi model daha zeki?” diye birbirini yerken, bu devler hangi modeli seçersen seç, benim çipimi kullanmaya mecbursun diyor. Bu konuda referans olacak Nostradamus metni veremem ama ABD ile Çin arasındaki çip üretimi rekabetine bakmanızı tavsiye ederim.

Yazılım balonu patlarsa ki o silkelenme mutlaka gelecek, bu donanım devleri keselerini doldurmuş bir şekilde ayakta kalacaklar. Çünkü dünya bizim sadece metin yazdırıp, görsel oluşturduğumuz yapay zekâya değil, otonom araçlara, akıllı şehirlere ve haberlerde izlediğimiz o ürkünç savunma teknolojilerine muhtaç halde. Tüm bunlar, o silikon plakaların içinde dönen elektronlara bağlı.

Çin’in neden tehlikeli görüldüğünü merak ediyorsak, ne kadar iyi chatbot çıkardığından ziyade, kendi çip üretim teknolojilerini geliştirmek için harcadıkları o dev bütçeye bakabiliriz. Gerçek egemenlik, yazılan kodlarda değil o kodu çalıştıracak fiziksel donanımı kontrol etmekle gelecek.

ABD’nin Samimiyet Sınavı

Haberleri izlerken hissettiğimiz huzursuzluk, aslında kolektif bir farkındalığın da yansıması. Çin, teknolojik gelişimde batılı etik değerler gibi kavramları birer stratejik engel olarak görüyor. Bizim gündemimiz “Yapay zekânın ürettiği müziğin telifi kime ait olur?” iken, Çin milyonlarca insanın yüz verisini, sağlık geçmişini ve dijital ayak izini hiçbir kişisel veri bariyerine takılmadan modellerine yediriyor.

Çin’in ivmesi buradan geliyor: Kısıtlanmamış veri ve sınırsız devlet desteği.

Diğer tarafta ABD var. Silikon Vadisi’nin “dünyayı daha iyi bir yer yapma” mottosuyla yola çıkan devleri, bugün Pentagon’la milyar dolarlık otonom silah ihaleleri imzalıyor. ABD’nin teknoloji diplomasisindeki samimiyetsizliği de tam burada patlak veriyor. Bir yandan etik paneller düzenleyip insan merkezli yapay zekâ nutukları atarken, diğer yandan rakibine çip ambargosu uygulayarak dijital bir kuşatma yürütüyor. Bu, aslında demokratik değerlerin savunulmasından ziyade, “dünyayı kimin algoritması yönetecek kavgası.

Bu kavgada kimin haklı olduğu değil, kimin sisteminin daha dirençli olduğu önemli.

Sihirli Değnek Yok, Mimari Var

Yapay zekâ, bugün birçok yönetici için şirketin tüm sorunlarını çözecek sihirli iksir muamelesi görüyor. Ama mimarisi bozuk bir yapıya yapay zekâ entegre etmek, sadece hataları daha hızlı yapmanıza neden olur. Eğer operasyonel süreçlerinizde veri akışı kirliyse, yapay zekâ size daha hızlı ve daha ikna edici yalanlar söyler.

Kehanet Değil, Strateji Kazandırır

Yazının başına dönelim… 2013’te bloglarda paylaşılan o Nostradamus dörtlüklerinin bugün hiçbir önemi kalmadı. Çünkü geleceği yıldızlara bakarak göremeyiz. Gelecek, fabrikaların üretim kapasitesinde, veri merkezlerinin soğutma sistemlerinde ve çiplerin nanometrelerinde şekilleniyor.

Yapay Zekâ balonu patlasa bile, bu süreçte kurulan devasa veri merkezleri ve geliştirilen çip teknolojileri kalıcı olacak. Bu altyapı, geleceğin savunma sistemlerinin, enerji yönetim ağlarının ve gerçek sistem mimarilerinin temel taşı olarak kalacak. Yazılımda yaşanacak bir “silkelenme”, sektörü sadece daha rasyonel ve ayakları yere basan bir çizgiye çeker.

Ancak unutmamak gerekir ki; bu meselenin bir de finansal piyasalar, likidite ve kusursuzluk fiyatlaması boyutu var. Yatırımcılar bu geleceği satın alıyoruz hikayesine ikna olmuş gibi. Ama bir noktada piyasa, harcanan milyar dolarların karşılığında ne kadar kâr ettik diye sormaya başlar. Momentum dar bir alana sıkıştığında, lokomotif şirketlerden birinin sendelemesi, tüm piyasayı peşinden aşağı çeker. O gün, balonun iğneyle tanıştığı gündür.

Piyasa gergin ve bu taraf başlı başına bir yazı konusu. Şimdilik kehanetlere değil, verilere, analizlere ve sistemin mimarisine odaklanmaya devam.

Haberleri izlerken nükleer başlıklara değil, çip fabrikalarının lokasyonuna bakın.

Kehanet sevenler için son bir cümle bırakalım;

Gelecek kod yazanların değil, elektriği ve silikonu kontrol edenlerin olacak.

Konu ile ilgili beni sürekli güncel tutan, yer yer yaşadığımız kuşak çatışmasını sistem verimliliğine dönüştürebildiğimiz kıymetli ekip arkadaşım ve Yazılım Sistemi Danışmanımız Şahincan Özbakır’a sevgi ve teşekkürlerimle…